จากหมอ ICU สู่การดูแลแบบประคับประคอง
พญ.นิษฐา เอื้ออารีมิตร หรือ “หมอแนต” ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการฝ่ายการแพทย์โรงพยาบาลคูน
หมอแนตเริ่มเล่าว่า “จากเดิมที่เริ่มต้นเส้นทางอาชีพในฐานะแพทย์อายุรศาสตร์โรคระบบทางเดินหายใจและเวชบำบัดวิกฤต (ICU) จากประสบการณ์ในการทำงานช่วงเวลานั้นทำให้หมอแนตได้เผชิญกับผู้ป่วยจำนวนหนึ่งที่ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ และตระหนักว่ายังมีองค์ความรู้และทักษะบางส่วนที่จำเป็นต่อการดูแลผู้ป่วยกลุ่มนี้ โดยเฉพาะในช่วงท้ายของชีวิต ความรู้สึกเสียดายที่ในอดีตอาจยังดูแลผู้ป่วยได้ไม่ครอบคลุมเพียงพอ จึงกลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้หมอแนตตัดสินใจศึกษาด้านการดูแลแบบประคับประคอง (Palliative Care) เพื่อกลับมาดูแลผู้ป่วยและครอบครัวอย่างรอบด้าน ทั้งในมิติของร่างกาย จิตใจ และคุณภาพชีวิต จนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต”
หัวใจของการดูแล : “รักษาที่คน ไม่ใช่เพียงโรค”
หมอแนตอธิบายว่า “การดูแลแบบประคับประคองไม่มีแนวทางตายตัวที่ใช้ได้กับทุกคน เนื่องจากผู้ป่วยแต่ละรายมีบริบทชีวิต ความเชื่อ และความต้องการที่แตกต่างกัน ซึ่งหัวใจสำคัญของการดูแลจึงอยู่ที่การทำความเข้าใจ “ตัวตนของผู้ป่วย” ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ผู้ป่วยให้คุณค่า สิ่งที่ทำให้มีความสุข หรือรูปแบบการใช้ชีวิตที่ต้องการ โดยหลักๆแล้วการรักษาไม่ได้หมายถึงการยึดตามแนวทางของโรคเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการนำความรู้ทางการแพทย์มาใช้เพื่อตอบโจทย์ชีวิตของผู้ป่วย” ซึ่งในมุมมองนี้ ผู้ป่วยจึงยังคงมีบทบาทสำคัญในการกำหนดทิศทางการดูแลของตนเอง แม้ในวันที่โรคไม่อาจควบคุมได้ทั้งหมด”
การดูแลผู้ป่วย และการดูแล “ผู้ดูแล”
นอกจากการดูแลผู้ป่วยแล้ว หมอแนตยังให้ความสำคัญกับ “ผู้ดูแล” ซึ่งมักต้องแบกรับภาระทั้งทางร่างกายและจิตใจอย่างต่อเนื่อง แม้ภายนอกอาจดูเหมือนไม่ได้เผชิญกับความเจ็บป่วยโดยตรง แต่ในความเป็นจริง ผู้ดูแลต้องใช้ทั้งพลังใจ ความอดทน และการตัดสินใจในทุก ๆ วัน ซึ่งไม่ใช่เรื่องง่าย จึงอยากเน้นย้ำว่า ผู้ดูแลไม่จำเป็นต้องเข้มแข็งตลอดเวลา และสามารถขอความช่วยเหลือได้เมื่อรู้สึกไม่ไหว “การหยุดพักเพื่อดูแลตัวเอง ไม่ใช่ความอ่อนแอ แต่เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลที่ยั่งยืน” ซึ่งการมีระบบสนับสนุน ไม่ว่าจะเป็นครอบครัว ทีมแพทย์ หรือผู้เชี่ยวชาญ จะช่วยให้ผู้ดูแลสามารถดูแลผู้ป่วยได้อย่างเหมาะสม พร้อมทั้งดูแลสุขภาพกายและใจของตนเองไปพร้อมกัน
การสื่อสารและการรับฟังในครอบครัว : จุดกึ่งกลางของการตัดสินใจ
ในสถานการณ์ที่ครอบครัวต้องตัดสินใจเลือกเส้นทางการรักษาที่ดีที่สุดแทนผู้ป่วย ความเห็นที่แตกต่างกันเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้โดยธรรมชาตินั้น หมอแนตมองว่า “การสื่อสารและการรับฟังอย่างแท้จริง” คือจุดกึ่งกลางสำคัญที่ช่วยให้ทุกฝ่ายค่อย ๆ เข้าใจกันมากขึ้น ไม่ใช่เพื่อหาว่าใครถูกหรือผิด แต่เพื่อมองเห็นความรักและความห่วงใยที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังแต่ละความคิด และในบทบาทของแพทย์จึงไม่ใช่ผู้ตัดสิน แต่เป็นผู้อำนวยความสะดวกในการสื่อสาร เปิดพื้นที่ให้ทุกคนได้พูดและรับฟังกันอย่างเท่าเทียม และเมื่อครอบครัวสามารถหาจุดกึ่งกลางร่วมกันได้ การตัดสินใจจะไม่ใช่เรื่องของความขัดแย้ง แต่จะกลายเป็น “ทางเลือกที่ดีที่สุด” สำหรับผู้ป่วยในช่วงเวลานั้น โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ผู้ป่วยไม่สามารถสื่อสารหรือร่วมตัดสินใจได้ด้วยตนเอง ความเข้าใจร่วมกันของครอบครัวจึงยิ่งมีความหมาย เพราะเป็นสิ่งที่ช่วยโอบอุ้มให้การดูแลยังคงตั้งอยู่บนความรัก ความเคารพ และความตั้งใจที่ดีที่สุดต่อผู้ป่วย
การเคารพสิทธิและศักดิ์ศรีของผู้ป่วยในช่วงท้ายของชีวิต
หนึ่งในความท้าทายสำคัญของการดูแลแบบประคับประคอง คือกรณีที่ผู้ป่วยไม่สามารถสื่อสารได้ และสมาชิกในครอบครัวมีความคิดเห็นที่แตกต่างกันเกี่ยวกับแนวทางการรักษา ซึ่งความสำคัญของการเคารพสิทธิและศักดิ์ศรีของผู้ป่วย โดยเฉพาะในกรณีที่ผู้ป่วยเคยแสดงเจตนารมณ์เกี่ยวกับการรักษาไว้ล่วงหน้า ซึ่งในบางกรณีนั้น ผู้ป่วยอาจเลือกปฏิเสธการรักษาที่ก่อให้เกิดความทุกข์ทรมาน เพื่อใช้เวลาที่เหลืออยู่กับครอบครัวในสภาพแวดล้อมที่คุ้นเคย โดยการตัดสินใจลักษณะนี้ ไม่ได้หมายถึงการยอมแพ้ต่อชีวิต แต่เป็นการเลือกใช้ชีวิตในแบบที่มีความหมายสำหรับเขาในระยะท้ายมากกว่า และการเลือกที่จะจากไปอย่างสงบ คือการที่ผู้ป่วยไม่ต้องเผชิญกับความทุกข์ทรมาน ได้อยู่ในสถานที่ที่ต้องการ และได้มีโอกาสสื่อสารความต้องการของตนเองอย่างชัดเจน
บทเรียนชีวิตและความหมายของ “ครอบครัว”
“จากประสบการณ์ในการดูแลผู้ป่วยจำนวนมาก แนตได้เรียนรู้ว่า สิ่งที่มีคุณค่ามากที่สุดในชีวิต ไม่ใช่เพียงระยะเวลา แต่คือ “ความหมายและความสัมพันธ์” ที่เราสร้างขึ้นระหว่างทาง โดยท้ายที่สุดแล้ว ชีวิตของคนเราอาจมีเพียงเท่านี้
สิ่งสำคัญคือการสร้างสิ่งดี ๆ ให้กันและกัน ซึ่งในมุมมองของแนตมองว่า “ครอบครัว” ไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่เพียงความสัมพันธ์ทางสายเลือด แต่หมายถึงกลุ่มคนที่ทำให้เรารู้สึกปลอดภัย อุ่นใจ และพร้อมจะอยู่เคียงข้างกันในทุกช่วงเวลาของชีวิต เพราะการได้มีครอบครัวที่เกื้อกูลกัน เป็นหนึ่งในแรงสำคัญที่ช่วยให้ผู้ป่วยสามารถเผชิญกับช่วงสุดท้ายของชีวิตได้อย่างสงบ ท่ามกลางความรักที่โอบล้อมอยู่รอบตัว”